تاریخچه و بررسی سوابق جهانی
        انسان‌های اولیه برای در امان ماندن از تهاجم حیوانات وحشی و دیگر دشمنان خود و همچنین برای کاستن از نگرانی‌های خود به غارها، بالای درختان و دیگر پناهگاه‌های طبیعی پناه بردند.
       وجود خندق در اطراف شهرها و ایجاد دروازه‌های مستحکم برای پیشگیری از حملات غافلگیرانه دشمن در تمام نقاط جهان امری رایج بود.

      در قرآن کریم در آیه 80 از سوره مبارکه انبیاء می‌فرماید: و ما به او (حضرت داود علیه السلام) ساخت زره را تعلیم نمودیم تا شما را از آسیب جنگ در امان بدارد پس آیا از شکر گریزانید؟
      در جریان هجرت پیامبر اسلام نیز خداوند متعال با استفاده از شگردهای اختفاء و فریب که از اصول پدافند غیر عامل است مانع دسترسی کفار قریش به ایشان گردید. حضرت علی (ع) در نامه 12 نهج البلاغه می‌فرمایند: آنگاه که در میدان جنگ در مقابل دشمن قرار گرفتید می‌باید قرارگاه شما در دامنه کوه‌ها و تپه‌ها و یا در کنار رودها باشد تا پوشش حفاظ شما گردد و شما را از دست دشمن نگهبانی کند.

- نمونه‌ای دیگر از دفاع غیرعامل در صدر اسلامی جنگ خندق و تدابیر و اقدامات دفاعی حضرت رسول(ص) با تشکیل شورای نظامیان و تصمیم‌گیری برای احداث خندق دور شهراست ،  این پیشنهاد از سوی سلمان فارسی مطرح گردید که مسلمانان در شهر بمانند ولی دور شهر خندق حفر نموده و در پناه آن آماده دفاع باشند.

*دفاع غیرعامل در ایران:
        سرزمین گسترده ایران باستان به علت وضع جغرافیایی که میان دو جلگه آباد بین‌النهرین و پنجاب سند قرار گرفته بود، همچون پلی بوده که طوایف مهاجم به طرف شرق یا غرب، مجبور می‌شده‌اند از آن عبور کنند.
      وضعیت جغرافیایی و محیط ناامن، ایرانیان را وادار نمود تا به منظور در امان بودن از حمله متجاوزین، خانه‌های مسکونی خودرا به شکل دژ کوچکی بسازند، بنابراین به هر گوشه این سرزمین نگاه کنید، قلعه، برج و بارو، ارگ، کهندژ، دربند، خندق و دروازه از ناامنی محیط زندگی و توجه و تدبیر آگاهانه ایرانیان به ملاحظات دفاعی و امنیتی حمایت دارد.

ساخت بناهای گروهی حصاردار در ایران با طرح‌ها و نقشه‌های گوناگون از   سه هزار سال پیش ساخته شده است . قلعه بلوارآباد در شهرستان خوی، حصار ستیل در کاشان، قلعه حسنلو در ارومیه، تورنگ در گرگان، تبه حصار دامغان، نوشیجان تبه بین همدان و ملایر و...

*دیوار چین (364 قبل از میلاد):
     ویل دورانت در کتاب تاریخ و تمدن چین آورده است که  «  شی هوانگ تی » مردی که به چین وحدت بخشید، یکی از نخستین کارهایش متصل کردن و کامل ساختن دیوارهای دفاعی مجزایی بود که از دیدگاه برای حفظ چین از اقوام بربری شمال ساخته شده بود.
    دیوار چین که هزار و پانصد مایل  (5/24 کیلومتر  ) طول دارد  و در نقاط مختلف  آن دروازه‌های بزرگی به سبک آشوری تعبیه شده، عظیم‌ترین ساختمانی است که بشر تاکنون برپا داشته است. ولتر در عظمت آن می‌گوید: اهرام مصر در برابر آن چیزی جز توده‌های سست و بی‌اعتبار نیست.
تفکر ساخت و احداث دیوارها و خطوط و دژهای دفاعی از قدیم‌الایام به عنوان یک اقدام دفاعی با هدف سد کردن و ایجاد مانع در مسیر تهاجم دشمن و ممانعت از مواجه شدن با حمله‌های غافلگیرانه دشمن مورد توجه دولت و ملت‌های مختلف بوده است که تاکنون نیز ادامه داشته است

در جنگ جهانی دوم که با استفاده از هواپیما و بمباران شهرها و مراکز صنعتی و سرمایه‌گذاری و پس از آن استفاده از موشک توسط آلمان نازی شروع شد خسارات ناشی از جنگ به خصوص آسیب‌های که به مردم و بخش‌های غیر نظامی وارد شد نسبت به جنگ جهانی اول سیر صعودی داشت و این موضوع باعث شد تا کشورها به پدافند غیر عامل اهمیت مضاعفی بدهند.

*کشور آلمان:

     توسعه پدافند غیر عامل را در دستور کار خود قرار داد و علاوه بر سازمان‌های دولتی، شرکتهای خصوصی نیز به صورت داوطلبانه و افتخاری در این زمینه با دولت همکاری نمایند.
 بسیاری از تأسیسات و ساختمان‌های این کشور به صورت دو منظوره احداث می‌شود و علاوه بر کاربردهای متفاوت در شرایط عادی، در شرایط  بحران به پناهگاه تبدیل می‌شود که از جمله این مراکز  به خطوط راه آهن زمینی،  ایستگاه‌های مترو و پارکینگ‌های بزرگ ساختمان‌ها اشاره کرد . این پناهگاه‌ها برای استفاده عموم آماده میگردد.

   مردم و شرکت‌های ملی و خصوصی در صورت رعایت استانداردهای دفاع غیر عامل از دولت‌ها کمک‌های مالی دریافت می‌نماید و ساخت پناهگاه در مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز مشابه الزامی است.

*در شوروی سابق:

     سازمان دفاع غیر عامل در اواسط سال 1960 میلادی تاسیس گردید و به سرعت توسعه یافت و از سال 1966 با تحولی بزرگ تجدید سازمان گردید و ساخت پناهگاه‌های ضد هسته‌ای و دو منظوره کردن بسیاری از تاسیسات مانند ایستگاه‌ها و معابر مترو و پارکینگ‌های زیر زمینی از همان زمان در دستور کار ساخت استحکامات ایمن و زره‌های مقاوم در مقابل انواع بمب و موشک توسعه یافت.

*در آمریکا:

     پس از گذشت بحران‌های برلین و کوبا در سال 1963 موضوع ساخت پناهگاه‌های خانگی و دسته جمعی مطرح شد و توسعه پدافند غیر عامل آمریکا به گونه‌ای بود که دفاع غیر عامل آمریکا به نام یوجین پی ویگر برنده صلح نوبل شد.

*در کشور کانادا:

     موضوع پدافند غیر عامل مورد توجه خاصی مبذول گردیده است و دولت مرکزی وطیفه دارد در این مورد به تدوین اصول و سازماندهی تنظیم همکاری دولت و نیروهای مسلح، آموزش مسئولان و مردم، استفاده از همیاری در تدوین برنامه‌های آموزشی محلی، گسترش برنامه‌های تحقیقاتی و نمونه سازی از طرح‌ها اقدام نماید.

     از سال 1954 و پس از انتشار نتایج آزمایش‌های مگانتی هسته‌ای آمریکا، کشور کانادا عکس العمل به موقع خود را با ایجاد سازمان‌های دفاع غیر عامل نشان داد از سال 1959 به منظور تأمین بیشترین هماهنگی در امور دفاع غیر نظامی، سازمان‌های دفاع غیر عامل و اقدامات اضطراری را ادغام نمود که از مهمترین وظایف این سازمان جدید، تنظیم و نظم و امنیت به منظور حفظ حاکمیت و تداوم خدمات دولتی است.

*دولت سوئیس:

    با وجود سیاسیت بی‌طرف در طول دو جنگ جهانی سازمان دفاع غیر عامل سوئیس به ساخت پناه گاه‌های مقاوم در مقابل انفجارات اتمی به طور گسترده‌ای توجه کرد و برای اقامت مردم تمامی امکانات از قبیل آب، غذا، دارو و سایر مایحتاج را به صورتی که قبل از فاسد شدن تعویض می گردند پیش بینی کرد.

*یوگسلاوی:

      در این کشور نیزبه این موضوع توجه جدی معطوف گردیدو در برنامه ریزی‌ها علاوه بر احداث پناهگاه‌ها، مستحکم ساختن ابنیه، ایجاد مرکز به صورت دو منظوره و آموزش و تمرین مردم، به اصولی مانند پراکندگی ، کوچک سازی فریب توجه شد به نحوی که درطول جنگ  1999 نیروهای مسلح کشورعضو  ناتو با وجود بمباران گسترده نتوانستند خسارات‌های عمده به تأسیسات این کشور وارد نمایند.

*کشور پاکستان:

    در کشور همسایه نیز به این موضوع علاقه مندی  خاصی نشان داده است و ضمن ایجاد سازمانی برای این امر به موضوع آرامش مردم توجه نموده است طوری که جزوات آموزشی با متون ساده و روان در مورد مقابله با انفجارات هسته ای و دیگر تهدیدها بین مردم و مراکز آموزشی انتشار یافته است .

*کشور کره شمالی:

      در کشور کره شمالی هم که با تهدیدات آمریکا روبرو است پدافند غیر عامل به صورت گسترده‌ای  مورد استفاده قرار می‌گیرند ، معابر مترو و ایستگاه‌های زیر زمینی شهر پیونگ یانگ در عمق 90 تا 105 متری زمین احداث شده است، بسیاری از کارخانه صنایع نظامی در تونل‌های بزرگ استقرار یافته و هواپیمای نظامی پس از فرورد می‌تواند در تونل‌های حفر شده مخفی شوند.

* تاريخچه پدافند غير عامل در كشور

      قبل از انقلاب سازماني با عنوان سازمان دفاع غيرنظامي وجود داشت كه سه دسته ماموريت را برعهده اين سازمان بود؛

 ماموريت اول اين سازمان، هدايت،كنترل و پشتيباني از مردم حين حوادث و بلاياي طبيعي است. ماموريت دوم كمك امداد و نجات در حوادث و دسته سوم كاهش آسيب‌پذيري‌هاي كشور در برابر تهديدات خارجي بوده است. بعد از پيروزي انقلاب اسلامي، اين سازمان منحل شد و ماموريت‌هاي آن به بسيج واگذار گرديد.

بعد از انقلاب اين سه دسته ماموريت بين گروه‌ها و سازمان‌هاي مختلف دست به دست شد .
در مقطعي به سازمان مديريت و برنامه‌ريزي واگذار شد
بعد از دو سال نتوانست كاري انجام دهد،به همين دليل موضوع به شوراي عالي امنيت ملي محول شد.
 در مرحله بعد با فرمان مقام معظم رهبري اين وظيفه به ارتش واگذار شد.
سپس كار به قرارگاه پدافند هوايي كشور و سازماني كه وظيفه پوشش هوايي كشور را دارد، واگذارشد.

“در نتيجه بر اساس فرمان رهبري كميته دائمي پدافند غيرعامل كشور تشكيل شد.
سازمان پدافند غيرعامل كشور، عمده هدف كلاني كه دنبال مي‌كند، كاهش آسيب‌پذيري زير ساخت‌هاي كشور در برابر تهديدات خارجي و افزايش پايداري ملي و در واقع توليد بازدارندگي براي كشور است .

*جنگ‌های نسل چهارم:
     با شروع انقلاب علوم و فناوری‌ها خصوصاً در زمینه اطلاعات، ارتباطات، الکترونیک و رایانه در سال‌های اخیر، جنگ‌های نسل چهارم طراحی و در چند جنگ اخیر نسل چهارم تجربه شده و سیر تکاملی خود را طی می‌نماید.

* مشخصه جنگهای نسل چهارم:

1. تاکید بر جنگ نرم (شامل جنگ‌های اطلاعاتی، جنگ روانی و تبلیغاتی، جنگ سایری)
2 . بکارگیری موضعی و مقطعی جنگ سخت برای تقویت و پشتیبانی جنگ نرم.

 3. تاکید بر اجنگ الکترونیک پیشرفته

4 . تکیه بر سلاح و تجهیزات هوشمند و پیشرفته و دقیق

 5. توسعه توانمندی‌ها و کسب برتری کامل در هوا

  6. گسترش عرصه جنگ به فضا
 7. پرهیز از درگیری قطعی در جنگ سخت، قبل از اطمینان از پیروزی در جنگ نرم

8 .  شروع همزمان به نبرد در خط عمیق نزدیک و عمیق دور (گسترش عرصه نبرد به تمام سطوح جغرافیای کشور هدف)

9 . تاکید قر اندام زیر ساخت‌های ملی و مراکز حیاتی، حساس و مهم در کشور در اولویت نخست اهداف تهاجم

10. در تلاش موکد و مستمر بر قطع ارتباط رهبری و مدیریت دفاعی و عمومی کشور با مردم ونیز با نیروهای دفاعی

 11. کوتاه شدن مدت زمان جنگ (طراحی جنگ برق آسا )

 12. خطر پذیری پایین.

سازمان پدافند غير عامل كشور با هدف كاهش آسيب‌پذيري‌هاي زيرساخت‌هاي حياتي كشور از سال 82 فعاليت خود را آغاز كرده است.

   پدافند غیر عامل

چشم انداز

  ·   داراي عزم ملي و باور عمومي در مسئولين و مردم نسبت به رعايت اصول پدافند غير عامل

  ·   برخوردار از اصول پدافند غير عامل جامع ، توسعه يافته و نهادينه شده .

  ·   توانمند در تأمين حداکثر ايمني و پايداري و به حداقل رسانيدن آسيب پذيري زير ساخت هاي مرتبط در مقابل تهديدات دشمن .

  ·   قادر به ايفاي نقش اساسي در حراست و حفظ استقلال ، تماميت ارضي و سرمايه هاي ملي در چرخه نظام دفاعي امنيتي کشور .

  ·   برخوردار از آمايش سرزميني مناسب و متکي به ويژگيهاي جغرافيايي ، جمعيتي وفرهنگي  و اصول دفاع غير عامل در حوزه مختلف با رعايت توزيع و پراکندگي موزون سرمايه ها و فعاليت ها در عرصه ايمن جغرافيا .

  ·   توانمند در توليد دانش فني و برخوردار از پشتوانه تحقيقاتي و پژوهشي در زمينه پدافند غير عامل با تأثير باز دارندگي بالا و با موفقيت ممتاز در سطح منطقه

  ·   داراي پشتوانه فرهنگي و حقوقي و قانوني جامع در سطح کشور با قابليت تأمين و اجراي الزامات و ظوابط مربوطه

  ·   برخوردار از نظام يکپارچه ، هماهنگ و کارآمد پدافند غير عامل کشور با قابليت تعامل سازنده و پيشبرنده با دولت در زمينه اعمال تدابير دفاعي امنيتي در بخش هاي مختلف .

 

                                                                  راهبردها

  ·   تعامل گسترده و فراگير با سازمان ها و ايجاد سازو کارهاي مناسب در جهت ايمن سازي و حفاظت از تاسيسات زيربنايي.

  ·   ساماندهي آمايش سرزمين ملي و آمايش دفاعي از منظر پدافند غيرعامل به منظور استفاده حداکثري از پهنه جغرافيايي کشور.

  ·   ايفاي نقش هدايتي و نظارتي بر سازمان ها و نهادهاي کشوري و لشکري در زمينه مطالعات و طراحي فني طرح هاي پدافند غيرعامل.

  ·   بکارگيري و بسيج امکانات در جهت ارزان سازي، تنوع و ابتکار عمل در سامانه ها و شيوه هاي پدافند غيرعامل.

  ·   استفاده حداکثرسازي از پهناوري و عمق سرزميني و عوارض طبيعي کشور و به کاهش مخاطرات و خسارات.

  ·   ساماندهي مناسب استفاده از فناوري هاي نوين به منظور کاهش آسيب پذيري ناشي از وابستگي و امکان جمع آوري اطلاعات توسط دشمن.

  ·   توسعه و تعامل موثر و سازنده با نهادهاي سياست گذار، قانون گذار و اجرايي کشور.

  ·   توسعه علمي و توليد دانش فني و ارتقاء فناوري و برنامه جامع آموزشي و همچنين ، بهينه سازي توليد صنعتي با استفاده از تمامي ظرفيت ها.

  ·   نهادينه نمودن نظام جامع و استفاده از اصول و ضوابط در طرح هاي توسعه کشور.

  ·   توسعه فرهنگي و ارتقاء باور عمومي و تقويت عزم و اقتدار ملي نسبت به ايمن سازي مراکز حياتي، حساس و مهم.

  ·   توسعه فرهنگ و نهادينه سازي باور عمومي نسبت به تاثير پدافند غيرعامل در کاهش آسيب پذيري ها.

 

                                                                  قابليت ها

  ·   پدافند غير عامل، بستر مناسب توسعه پايدار توان ملي کشور.

  ·   پدافند غير عامل، هم راستا با سياست هاي تنش زدايي.

  ·   پدافند غير عامل، پايدارترين، ارزان ترين وصلح آميزترين روش دفاع.

  ·   پدافند غير عامل، بهترين راهکار افزايش آستانه مقاومت ملي.

  ·   پدافند غير عامل، پشتوانه اقتدار ملي.

  ·   پدافند غير عامل، يکي از مهمترين ابزارهاي بازدارندگي.

  ·   پدافند غير عامل، بهترين و مناسب ترين شيوه کاهش مخاطرات و کاهش آسيب پذيري.

  ·   کشورهايي که توسعه پدافند غير عامل را به عنوان يک سياست دفاعي مستمر در دستور کار خود قرار مي دهند، هيچ گاه در مظان اتهام تهديد بر عليه کشورهاي ديگر قرار نمي گيرند.

  ·   کشورهايي که پدافند غير عامل را به عنوان يک راهکار اصلي بر مي گزينند، به شرايطي از نظر کاهش آسيب پذيري دست مي يابند که مطامع کشورهاي تهديد کننده بر عليه آنها کاهش مي يابد.

  ·   در جهان امروز کشورهايي که نقاط آسيب پذيري آنها فراوان است، و دشمن مي تواند با ضربات سريع، حياتي ترين منابع آنان را منهدم نمايد، عوامل تهديد از بيرون را درون خود ايجاد مي نمايد.

  ·   پدافند غير عامل، مي تواند به يک فرهنگ عمومي در کشور تبديل شود.

  ·   پدافند غير عامل، عنصري است پويا و متحرک؛ لذا بايد همواره در صدر تلاش هاي علمي و پژوهشي قرار گيرد.

 

                                                                  اصول

  ·   پوشش در همه زمينه ها

  ·   استتار و نامرئي سازي

  ·   توليد سازه هاي دومنظوره (موانع)

  ·   مکان يابي استقرار عملکردها

  ·   اختفاء با استفاده از عوارض طبيعي

  ·   کور کردن سيستم اطلاعاتي دشمن

  ·   حفاظت اطلاعات سيستم هاي حياتي و مهم

  ·   مديريت بحران دفاعي در صحنه ها

  ·   فريب، ابتکار عمل و تنوع در کليه اقدامات

  ·   موازي سازي سيستم هاي پيشنهادي وابسته

  ·   تعيين مقياس بهينه استقرار جمعيت و فعاليت در فضا

  ·   کوچک سازي، ارزان سازي و ابتکار در پدافند غير عامل

  ·   مقاوم سازي و استحکامات و ايمن سازي سازه هاي حياتي

  ·   پراکندگي در توزيع عملکردها متناسب با تهديدات و جغرافيا

  ·   انتخاب مقياس بهينه از پراکندگي و توجيه اقتصادي پروژه

 

                                                                  اهداف کلان

  ·   ايمني سازي مراکز حياتي، حساس و مهم.

  ·   توسعه کمي و کيفي نيروي انساني متخصص.

  ·   ارتقاء قابليت بقا و حفظ کشور در شرايط بحران.

  ·   افزايش آستانه مقاومت ملي و تقويت مولفه هاي مقاومت در مقابل تهديدات.

  ·   فرهنگ سازي و ايجاد باور عمومي در مورد تاثير پدافند غير عامل در کاهش آسيب پذيري.

  ·   کسب امنيت پايدار در توسعه و پايدار سازي زيرساخت هاي حياتي کشور.

  ·   تحقيق و پژوهش، توليد علم و فناوري و فرهنگ سازي و تبديل آن به معارف عمومي.

  ·   تکميل چرخه دفاعي کشور و تعامل مثبت با دفاع عامل و پدافند غير عامل.

  ·   نهادينه کردن رعايت اصول و ضوابط پدافند غير عامل در طرح هاي توسعه منتهي به ايجاد مراکز طبقه بندي.

  ·   کاهش مجموعه آسيب پذيري هاي کشور و نمايان نمودن اقتدار ملي ناشي از آن به عنوان يکي از مولفه هاي بازدارندگي.

  ·   به حداقل رسانيدن تاثير تهديدات نظامي دشمن بر زيرساخت هاي حياتي، حساس و مهم.

  ·   توسعه کمي و کيفي ظرفيت و توان اجرايي پدافند غير عامل در بدنه مهندسي کشور (مشاوره و اجرا).

به بیان ساده‌تر پدافند غیرعامل، مجموعه اقداماتی است که انجام می شود تا در صورت بروز جنگ، خسارات احتمالی به حداقل میزان خود برسد.

هدف از اجرای طرح‌های پدافند غیرعامل كاستن از آسیب‌پذیری نیروی انسانی و مستحدثات و تجهیزات حیاتی و حساس و مهم كشور علیرغم حملات خصمانه و مخرب دشمن و استمرار فعالیت‌ها و خدمات زیر بنایی و تامین نیازهای حیاتی و تداوم اداره كشور در شرایط بحرانی ناشی از جنگ است.

به عنوان مثالی ساده، از پدافند غیرعامل می توان به استتار، اختفا و ایجاد سرپناه برای تاسیسات مهم و استراتژیک اشاره کرد.

در پدافند عامل مثل سیستم های ضد هوایی و هواپیماهای رهگیر، فقط نیروهای مسلح مسئولیت دارند. در حالی که در پدافند غیرعامل تمام نهادها، نیروها، سازمان ها، صنایع و حتی مردم عادی می توانند نقش مؤثری بر عهده گیرند.